چگونگی و مراحل محاسبه نرخ دیه

دیه یکی از مجازات‌های اصلی در نظام کیفری ایران است که ریشه در فقه اسلامی دارد. دیه صرفاً یک مجازات نیست؛ بلکه ماهیت جبران خسارت نیز دارد. در واقع، برای جنایات غیرعمدی یا جنایات عمدی که به هر دلیلی امکان قصاص در آن‌ها وجود ندارد، دیه پرداخت می‌شود. تفاوت کلیدی محاسبه نرخ دیه با ارش (دیه‌ ای که مقدار مشخص ندارد: موضوع ماده ۴۴۹ قانون مجازات اسلامی) در این است که دیه مقداری ثابت و مشخص در قانون دارد. اما ارش را قاضی با جلب نظر کارشناس (پزشکی قانونی) تعیین می‌کند. به طور مثال، در تصادف منجر به شکستگی، اگر قانون برای آن آسیب دیه مشخصی تعیین کرده باشد، ملاک همان مقدار است. و در واقع دیگر نوبت به تعیین ارش برای آسیب نمی‌رسد.

محاسبه نرخ دیه و تغلیظ دیه

دیه کامل در سال ۱۴۰۴، معادل یک میلیارد و ششصد میلیون تومان اعلام شده است. این مبلغ، مبنای محاسبه نرخ دیه تمام آسیب‌های دیگر که موجب پرداخت دیه می‌شوند، نیز است. نکته مهم دیگر، بحث تغلیظ دیه است. طبق ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی، در ماه‌های حرام (مانند ماه محرم)، دیه قتل به میزان یک‌ سوم افزایش می‌یابد و به حدود دو میلیارد و ۱۳۳ میلیون تومان می‌رسد. افزایش مبلغ دیه که به اصطلاح تغلیظ دیه نامیده می‌شود، تنها درجنایت موجب قتل اعمال می‌شود. یعنی در واقع، این افزایش مبلغ دیه در جراحات، اعمال نخواهد شد.

انواع آسیب در محاسبه نرخ دیه

قانونگذارمحاسبه نرخ دیه را بر اساس موضوع آسیب به سه دسته اصلی تقسیم کرده است که هر یک، بخشی از صدمات جسمانی را پوشش می‌دهد:

۱. دیه نَفس: این همان «دیه کامل» است که در موارد قتل پرداخت می‌شود و مبنای محاسبه سایر آسیب‌ ها نیز قرار می‌گیرد.

۲. دیه اعضاء: شامل دیه مربوط به از بین بردن یا آسیب زدن به اعضای بدن مانند دست، پا، چشم و… است. برای مثال، ماده ۵۸۷ قانون مجازات اسلامی بیان می‌دارد که نابینایی هر دو چشم، دیه کامل و نابینایی یک چشم، نصف دیه کامل دارد.

۳. دیه مَنافع: مربوط به از بین بردن کارایی یک عضو است، حتی اگر شکل ظاهری آن سالم باشد. بطور مثال، ماده ۵۹۴ قانون مجازات اسلامی، از بین بردن پره‌های بینی را که به حس بویایی آسیب می‌زند، یک‌ سوم دیه کامل می‌داند.

دیه ازکارافتادگی

اگر فردی در محیط کار مانند کارگر ساختمانی، دچار حادثه شود و عضوی از بدنش به‌ طور کامل یا جزئی ازکار بیافتد، چه کسی مسئول پرداخت دیه به وی می‌باشد؟ در صورتی که کارگر ساختمانی، در حین کار دچار حادثه‌ شود و عضوی از بدن به‌ طور کامل یا جزئی ازکار بیافتد، در صورتی که کارفرما مقصر باشد، پس از احراز رابطه سببیت (مثل عدم رعایت مقررات و ضوابط فنی و رابطه آن با آسیب بوجود آمده)، دیه از سوی کارفرما باید پرداخت شود. همچنین لازم است که رابطه کارگر و کارفرمایی میان طرفین که رکن اصلی دعوا است، احراز گردد.

نقش بیمه در جبران خسارت

بر اساس ماده ۱۰ قانون بیمه شخص ثالث، بیمه‌ گر موظف است خسارت زیان‌ دیدگان را بدون توجه به جنسیت و تا سقف تعهدات بیمه‌ نامه بپردازد. همچنین محاسبه نرخ دیه می‌تواند به صورت نقد یا اقساطی انجام شود. مطابق ماده ۴۸۹ قانون مجازات اسلامی، اگر مرتکب توان پرداخت یکجا را نداشته باشد، دادگاه می‌تواند اقساط تعیین کند. بنابراین در جنایت شبه‌ عمد، پرداخت‌ کننده باید ظرف هر سال، نصف دیه و در خطای محض، ظرف هر سال، یک‌ سوم دیه را بپردازد.

برابری دیه زن و مرد در اجرا

قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، دو حالت را در محاسبه نرخ دیه و پرداخت دیه زن و مرد مشخص کرده است: در آسیب‌هایی که دیه آن‌ها کمتر از یک‌ سوم دیه کامل باشد، دیه زن و مرد از ابتدا، برابر محاسبه می‌شود. در آسیب‌های شدید تر (بیش از یک‌سوم دیه کامل)، دیه زن نصف دیه مرد تعیین می‌شود. اما طبق تبصره ماده ۵۵۱ قانون مجازات اسلامی، مابه‌ التفاوت این مبلغ از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت می‌شود تا مبلغ نهایی دریافتی زن با مرد برابر شود. این حکم تنها شامل حوادث پس از تصویب این قانون است و به حوادث قبل از تصویب این قانون تسری پیدا نمی‌کند.

مراحل محاسبه نرخ دیه و پرداخت آن

محاسبه نرخ دیه با توجه به نوع جنایت متفاوت است و قانون زمان مشخصی بر اساس ماده ۴۸۸ قانون مجازات اسلامی، برای محاسبه تعیین کرده است. در جنایت به شکل عمدی، یعنی وقتی مرتکب با قصد و عمداً به دیگری صدمه می‌زند یا باعث فوت او می‌شود، پرداخت دیه بر عهده مرتکب است و باید ظرف یک سال قمری آن را پرداخت کند. وقتی جنایت شبه‌ عمد صورت پذیرد، که آسیب یا فوت به صورت غیرعمدی اما با بی‌احتیاطی رخ دهد، پرداخت دیه باز هم برعهده مرتکب است ولی مهلت آن دو سال قمری است. در فرض جنایت خطای محض بر اساس ماده ۴۷۰ قانون مجازات اسلامی، که بدون قصد و کاملا اتفاقی واقع می‌شود، مسئول پرداخت، عاقله (پدر، پسر و بستگانِ مردِ پدری و مادری) است و اگر توانایی نداشته باشد، از دارایی مرتکب و در فرضی هم که مرتکب تمکن نداشته باشد، از بیت‌المال جبران می‌شود.

نقش پزشکی قانونی در محاسبه نرخ دیه

گزارش پزشکی قانونی مبنای اصلی و تخصصی محاسبه نرخ دیه یا ارش است و بدون این گزارش، قاضی نمی‌تواند حکمی دقیق و مستدل صادر کند. رویه قضایی نیز همواره این موضوع را تایید می‌کند. برای مثال، دادنامه‌ای به شماره ۹۴۰۹۹۸۰۲۹۱۶۰۰۲۰۱ صادره از دادگاه تجدیدنظر وجود دارد که رأی دادگاه بدوی مبنی بر تعیین دیه به صورت شتر را نقض کرده است؛ زیرا قانون مجازات مصوب سال ۱۳۹۲، تعیین نوع خاص حیوان برای دیه (شتر، گاو و…) را حذف کرده و آن را فاقد وجاهت قانونی دانسته است. این نشان می‌دهد که رویه قضایی بر اساس قوانین به‌ روز عمل می‌کند و گزارش پزشکی قانونی منبع اصلی محاسبه نرخ دیه و ارش است.

جمع بندی

محاسبه نرخ دیه در حقوق ایران با توجه به نوع جنایت و جنسیت فرد، متفاوت است. شناخت آسیب هایی که موجب دیه می شوند و نقش تعیین کننده ای که در محاسبه نرخ دیه دارند، نقش بسزایی در موفقیت شما در پرونده های کیفری دارد. در تعیین مقدار دیه که به فرد تعلق می‌ گیرد، نقش بیمه را نباید نادیده گرفت. همچنین در رویه قضایی موجود و با توجه به آرا صادر شده از محاکم، بروز بودن تعیین و محاسبه نرخ دیه اهمیت فراوانی دارد.