شرایط ارث بری زوجین از یکدیگر در قانون
در زندگی مشترک، گاهی قانون در بزنگاههای مهم، نقش اصلی را ایفا میکند. پس از فوت زن یا شوهر، نحوه ارث بری زوجین از یکدیگر تنها یک موضوع مالی ساده نیست. بلکه بازتابی از جایگاه حقوقی خانواده در نظام حقوقی ایران است. بسیاری از مردم تصور روشنی از مقررات ارث بردن ندارند و دچار برداشتهای نادرست میشوند. دراین نوشتار با استناد به قانون و آرای قضایی، چگونگی ارث بری زوجین از یکدیگر و مسائل حقوقی آن را بررسی خواهیم کرد.
ارث بری زوجین در قانون
مطابق با ماده ۸۶۴ قانون مدنی، از جمله اشخاصی که به موجب سبب ارث میبرند هر یک از زوجین است که در حین فوت دیگری زنده باشد. در واقع اگر هنگام فوت، رابطه شرعی و قانونی نکاح میان زن و مرد برقرار شده باشد، وارث یکدیگر خواهند شد. برخلاف فرزندان یا والدین که وارث نسبیاند، زوجین وارث سببی محسوب میشوند. در واقع یعنی پیوند خونی ندارند، اما به سبب ازدواج، از یکدیگر ارث خواهند برد.
تاثیر فرزند داشتن یا نداشتن زوجین
بر اساس مواد ۹۱۳ و ۹۴۶ قانون مدنی، سهم الارث زن و مرد، وابسته به وجود فرزند است. به موجب ماده ۹۴۶ قانون مدنی، اگر مردی فوت کند و دارای فرزند باشد، زن یکهشتم از ترکه (اموال) را به ارث میبرد و در صورت نبود فرزند، سهم او یک چهارم از اموال خواهد بود. در مقابل، اگر زن فوت کند، مرد در صورت وجود فرزند یک چهارم و در نبود فرزند نصف ترکه را ارث میبرد. ماده ۹۱۳ قانون مدنی نیز این فروض را با دقت بیان کرده است و تصریح میکند که مرد از تمام ترکه ارث میبرد؛ اما زن تنها از اموال منقول و قیمت اموال غیرمنقول سهم میبرد که این تمایزات در ارث بری زوجین، ریشه در فقه امامیه دارد.
چگونگی ارث بری زن
تا پیش از سال ۱۳۸۷، زن از عرصه (زمین) ارث نمیبرد و فقط از اعیان (مانند ساختمان) سهم داشت. اما با تصویب قانون اصلاح مقررات مربوط به ارث زوجه در سال ۱۳۸۷، این تبعیض برطرف شد. اکنون بر اساس ماده ۹۴۶ قانون مدنی، زن در صورت فرزند دار بودن مرد، یک هشتم از عین اموال منقول و یک هشتم از قیمت اموال غیرمنقول را ارث میبرد. در صورتی که مرد هیچ فرزندی نداشته باشد، سهم زن یک چهارم از کلیه اموال به ترتیب فوق میباشد. همچنین اگر متوفی وارث دیگری نداشته باشد، شوهر تمام ترکه زن را میبرد. اما بر اساس ماده ۹۴۹ قانون مدنی، زن فقط نصیب قانونی خود را ارث میبرد. باقی ترکه شوهر مطابق با ماده ۸۶۶ قانون مدنی، در حکم مال بلا وارث است که به ولی فقیه تعلق میگیرد.
رویه قضایی در نحوه ارث بری زن
در رایی به شماره دادنامه ۹۴۰۹۹۷۰۲۲۱۸۰۱۰۶۲ ، دادگاه به بررسی نحوه مطالبه سهم الارث مال غیرمنقول (مانند ملک) توسط زن پس از فوت همسر می پردازد. مطابق ماده ۹۴۶ قانون مدنی، زن از عین اموال غیرمنقول ارث نمی برد، بلکه تنها از بهای آن به میزان سهم الارث خود بهره مند می شود. در این پرونده، زن درخواست ابطال اسناد رسمی انتقال ملک را داشت، اما دادگاه بدوی با استناد به قانون، این درخواست را رد کرد. دادگاه تجدیدنظر نیز این تصمیم را تایید کرد واعلام نمود که زن باید بهای ملک را به نسبت سهم الارث خود از سایر ورثه مطالبه کند. درواقع زن نمی تواند درخواست ابطال اسناد انتقال ملک را داشته باشد.
ارث بری زوجین در نکاح موقت
بر اساس ماده ۹۴۰ قانون مدنی تنها در نکاح دائم، زوجین از یکدیگر ارث می برند، حتی اگر زندگی مشترک یا رابطه زناشویی همچنان شکل نگرفته باشد. در مقابل در نکاح موقت، اصل بر عدم ارث بری زوج است، مگر اینکه به صورت شرط ضمن عقد مقرر شده باشد که از یکدیگر ارث ببرند. بنابراین، نوع عقد (دائم یا موقت) معیار اصلی در ارث بری زوجین از یکدیگر محسوب میشود. نوع و زمان رابطه، در اینجا نقشی در استحقاق ارث ندارد.
ارث بری زن در فرضی استثنایی
اگر مردی چند همسر دائم داشته باشد و همگی در زمان فوت او زنده باشند، تنها یک فرض در این موقعیت مطرح خواهد شد. ماده ۹۴۲ قانون مدنی بیان می دارد: در صورت تعدد زوجات ربع یا ثمن ترکه که تعلق به زوجه دارد بین همه آنان بالسویه تقسیم میشود. درواقع، سهم یک چهارم یا یک هشتم مشخص شده، بین آنها به طور مساوی تقسیم میشود. مثلاً اگر مردی دو همسر دائم داشته و فرزندی هم داشته باشد، آن یک هشتم سهم زوجه بین هر دو زن نصف میشود، یعنی هرکدام یک شانزدهم میبرند. در واقع قانون، برای همسران متعدد، تفکیکی در حق ارث قائل نشده است.
تاثیر فوت زن در ارث بری زوجین
در صورت فوت زن پیش از شوهر، وارثان او شامل شوهر، والدین، و فرزندانش هستند. اگر زن فرزندی نداشته باشد، شوهر نصف اموال را ارث میبرد. در غیر این صورت، یک چهارم از اموال را ارث خواهد برد. این تقسیم بندی در ماده ۹۱۳ قانون مدنی آمده است: هر یک از زوجین که زنده باشد فرض خود را میبرد. این فرض عبارت است از نصف ترکه برای زوج و ربع آن برای زوجه که در قانون مشخص شده است. نکته مهم اما این است که اگر زن دارایی خاصی مانند مهریه یا اموال موروثی داشته باشد، پس از کسر بدهی ها، شوهر مطابق قانون، وارث بخشی از آن دارایی است.
اصل عدم رد در ارث بری زوجین
مطابق ماده ۹۴۹ قانون مدنی، اگر زن تنها وارث شوهر باشد و دیگر وارثی در میان نباشد، سهم او محدود به میزان یک چهارم یا یک هشتم است. باقی ماترک به ورثه دیگری نمیرسد و طبق ماده ۸۶۶ قانون مدنی، در حکم مال بلا وارث است که به حاکم (ولی فقیه) میرسد. یعنی، در واقع حاکم بعنوان حافظِ منافع عامه مردم، ترکه باقیمانده را اداره میکند. اما بر خلاف آن، ماده ۹۰۵ قانون مدنی مقرر میکند که اگر مرد تنها وارث زن باشد، تمام ماترک به او تعلق میگیرد. این اصل به «عدم رد به زوجه» مشهور است.
جمع بندی
با توجه به پیچیدگیهای مسائل حقوقی ارث، توصیه میشود که قبل از هر گونه تصمیم گیری درباره تقسیم ارث، وضعیت مالی و حقوقی خود را پیشبینی کنند. از جمله این اقدامات میتوان به تنظیم وصیت نامه قانونی یا حتی استفاده از ابزارهای قانونی مانند «قراردادهای مالی» و « صلح عمری» اشاره کرد. این اقدام نه تنها از درگیریهای آینده جلوگیری میکند، بلکه به حفظ حقوق مالی هر طرفین کمک خواهد کرد.
