اعتبار قرارداد های شفاهی در حقوق ایران
بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی، اصل بر رضایی بودن قراردادها است؛ یعنی «صرفِ توافق» اگر مخالف صریح قانون نباشد، معتبر و نافذ است. این ماده در واقع قرارداد های شفاهی را نیز در زمره قرارداد های معتبر قرار می دهد. پس در مواردی که قانون، شکل خاصی مانند سند رسمی یا قرارداد کتبی را شرط نکرده است، قرارداد های شفاهی نیز میتواند اثر حقوقی داشته و معتبر باشند. البته بزرگ ترین چالش، اثبات شرایط و مفاد قرداد های شفاهی در مراجع قضایی است که در ادامه نوشتار به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت.
جایگاه قرارداد های شفاهی
برخی قراردادها مطابق قانون، باید به صورت رسمی یا کتبی تنظیم شوند تا معتبر باشند؛ به طور مثال، طبق ماده ۱۰ قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، انتقال رسمی اموال غیرمنقول فقط با سند رسمی معتبر است. همچنین، طبق قانون پیش فروش ساختمان، قرارداد پیش فروش باید در دفترخانه تنظیم شود. در نتیجه، قرارداد شفاهی در چنین موضوعاتی، قابل استناد نیست. در اینگونه موارد، رعایت شرایط شکلی قرارداد لازم است و صرف توافق لفظی یا شفاهی، حتی با رضایت کامل طرفین، نزد دادگاه معتبر نخواهد بود.
اعتبار قرارداد های شفاهی در فروش خودرو
معاملات خودرو طبق عرف و رویه بازار، در ابتدا به صورت قولنامه یا توافق اولیه انجام میشوند، اما انتقال مالکیت فقط با تنظیم سند نزد پلیس راهور کامل خواهد شد. اگرچه قرارداد های شفاهی برای فروش خودرو ممکن است برای طرفین الزام آور باشند، اما چون خودرو مال ثبت شدنی است، اثبات مالکیت بدون سند رسمی، در مراجع قانونی دشوار است. در نتیجه، اگرچه قرارداد شفاهی معتبر است، ولی اثبات و اجرای آن با مشکلات بسیار جدی مواجه میشود. بنابراین در نقل و انتقال خودرو، ضروری است قرارداد به صورت کتبی منعقد شود.
اثبات قرارداد های شفاهی
در نبود سند کتبی، قرارداد های شفاهی با شهادت شهود، مکاتبات، پیامکها، فیشهای بانکی، مکالمات ضبط شده و هر نوع اماره قابل استناد، قابل اثبات بین طرفین و مراجع قضایی هستند. البته ذکر این نکته خالی از لطف نیست که دادگاه ها در پذیرش شهادت یا دلایل دیگر، باید قانع شوند که انتقال مالکیت یا منافع به صورت واقعی میان طرفین اتفاق افتاده است.
اعتبار پیام در اثبات قرارداد های شفاهی
در مواردی که سند رسمی یا عادی میان طرفین وجود ندارد، پیام رسانها، ایمیلها، فایل صوتی و حتی پرینت پیامکها میتوانند به عنوان دلیل اثبات قرارداد های شفاهی مطرح شوند. البته پذیرش این دلایل بستگی به تشخیص دادگاه دارد. ماده ۱۹۹ قانون آیین دادرسی مدنی بیان می دارد که قاضی میتواند برای کشف حقیقت، به هر وسیلهای که مفید بداند استناد کند. بنابراین، این ابزارها میتوانند در مسیر کشف قصد واقعی طرفین بسیار راهگشا باشند.
اعتبار قرارداد های شفاهی کار
قرارداد های کار الزامی به کتبی بودن ندارند. بر اساس ماده ۷ قانون کار، قرارداد ممکن است کتبی یا شفاهی باشد. اما باید توجه داشت که کارگر در صورت بروز اختلاف، باید بتواند وجود رابطه کاری را با دلایل دیگری مثل فیش حقوقی، حضور در محل کار، اظهارات کارفرما یا همکاران اثبات کند. اگر کارفرما قرارداد کتبی ارائه ندهد، کارگر میتواند ادعای وجود رابطه کاری در قالب قرارداد شفاهی کند.
قرارداد های شفاهی در دعاوی خانوادگی
در روابط خانوادگی، خصوصا میان زوجین، قرارداد های شفاهی نسبت به اموال یا توافقات مالی (مثل قرض دادن یا خرید جهیزیه) امری عادی است. دادگاهها در این حوزه با حساسیت بیشتری مسائل مربوط به آن را بررسی میکنند و گاهی قرارداد های شفاهی را بر اساس شهادت اطرافیان یا عرف خانوادگی و محلی میپذیرند؛ به ویژه اگر دلایلی مثل پیامک یا صدای ضبط شده وجود داشته باشد، شانس اثبات این ادعا بیشتر خواهد شد. با این حال، تنظیم توافق کتبی همیشه ارجحیت دارد؛ به ویژه در مواردی مانند قرض پول، تحویل طلاها و خرید جهیزیه که میان زوجین انجام می پذیرد.
انکار در قرارداد های شفاهی
اگر یکی از طرفین قرارداد شفاهی، اصل توافق را انکار کند، اثبات بر عهده طرف مدعی است. در این شرایط، اسناد پرداخت بانکی، شهادت شهود، مدارک الکترونیکی یا حتی عرف معاملاتی منطقه میتواند در روند پرونده موثر باشد. ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی در این باره میگوید: «هر کس مدعی حقی باشد باید آن را اثبات کند.» بنابراین باید بدانید اگر توافق شفاهی شما مورد انکار طرف مقابل واقع شد، بارِ اثبات ادعا با شما است.
راهکار جایگزین
اگرچه قرارداد های شفاهی ممکن است معتبر باشند، اما توصیه مؤکد حقوقدانها و قضات این است که همه توافقات مهم را مکتوب کنید. در واقع، مکتوب بودن قرارداد در مقابل انکار، بدفهمی، اختلاف و دعوای بعدی قرار می گیرد. در دنیای امروز، با وجود ابزارهای دیجیتال و دسترسی آسان به اسناد، عدم نگارش قرارداد به ویژه در معاملات مهم، بیاحتیاطی حقوقی تلقی می شود. کتبی بودن، نه تنها اثبات حق را آسان تر میکند، بلکه پشتیبانی قانونی بیشتری را نیز در دسترس شما قرار میدهد.
اعتبار مجازیِ قرارداد های شفاهی
بر اساس ماده ۶ قانون تجارت الکترونیکی، «داده پیام» در حکم نوشته است؛ مگر در موارد استثنایی مانند اسناد مالکیت اموال غیرمنقول، فروش مواد دارویی به مصرف کننده نهایی و اعلام ها یا اخطارهای محدود کننده استفاده از کالا. در واقع استناد به داده پیامها در مکالمات پیام رسانهایی چون واتساپ یا تلگرام، در صورت وجود تاریخ، زمان و شماره تلفن مشخص و ارائه نسخه معتبر (پرینت، اسکرین شات تأیید شده یا استعلام قضایی)، میتواند بهعنوان دلیل در مراجع قضایی پذیرفته شود. هرچند، محل استقرار سرور و شرایط فنی ممکن است در پذیرش مستقیم آن مؤثر باشد.
جمع بندی
اصل در حقوق ایران «رضایی بودن قراردادها» است و بیشتر توافقات شفاهی معتبرند، مگر جایی که قانون صراحتاً قواعد خاصی تعیین کرده باشد. اما مانع اصلی در مرحله اثبات است؛ جایی که فقدان سند یا مدرک میتواند اثبات تحقق عقد نزد محکمه را دشوار کند. بنابراین، اگر میخواهید از حقوق خود با خیال آسوده مراقبت کنید عاقلانه ترین انتخاب این راه است: هر توافق مهم را مکتوب کنید.
